Geplaatst op — Geef een reactie

Waarom botsende woorden soms precies kloppen

Oxymoron tegenstrijdigheid Blog Steven Verhorst

Twee woorden die elkaar tegenspreken en toch samen méér zeggen: daar kan ik als schrijver van genieten. Een oxymoron trekt me even uit het gewone taalgebruik en laat me opnieuw naar een zin kijken.

Oxymoron tegenstrijdigheid Blog Steven Verhorst

De aantrekkingskracht van botsende woorden

Bij het herschrijven blijf ik soms hangen bij een combinatie die eigenlijk niet kan. Juist dan lees ik de zin nog een keer. Een oorverdovende stilte is logisch onmogelijk, maar ik weet onmiddellijk hoe die stilte voelt. De botsing maakt het beeld sterker.

Wanneer tegenspraak geen kunstgreep wordt

Ik wil zo’n combinatie niet in een zin duwen om te laten zien dat ik een stijlfiguur ken. Meestal werkt het andersom: tijdens het schrijven staan de woorden er ineens. Daarna moet ik beslissen of ze werkelijk iets toevoegen of alleen opvallend willen zijn.

Dat onderscheid vind ik belangrijk. Een oxymoron mag de lezer even laten haperen, maar moet vervolgens een betekenis openen die met een gewoner woord verloren zou gaan.

Ruimte voor twee gevoelens tegelijk

Voor mij past de oxymoron vooral bij momenten waarop een personage twee werkelijkheden tegelijk ervaart: opluchting en verdriet, nabijheid en afstand, vrede die niet helemaal veilig voelt. Dan beschrijft de tegenspraak niet een fout, maar precies de gelaagdheid van het moment.

Ik gebruik zo’n tegenstelling het liefst spaarzaam. Dan blijft de botsing hoorbaar en krijgt de lezer even de ruimte om bij de woorden stil te staan.

Een blog uit de serie Stijlfiguren.

Geplaatst op — Geef een reactie

Wat een personage verbergt achter ‘niet slecht’

Litotes, kracht van ontkennen, ZijnBoek blog

‘Dat is niet slecht’ kan veel meer betekenen dan de woorden letterlijk zeggen. Juist die terughoudendheid vind ik aantrekkelijk wanneer een personage niet alles rechtstreeks wil of durft uit te spreken.

Litotes, kracht van ontkennen, ZijnBoek blog

De stem achter ‘niet slecht’

In een dialoog kan iemand zeggen: ‘Dat was niet onaardig.’ Op papier lijkt het een voorzichtige formulering. In mijn hoofd hoor ik meteen een stem: droog, terughoudend of misschien bang om enthousiast te klinken.

Een omweg die karakter verraadt

Daarom boeit de litotes mij minder als definitie dan als karaktertrek. De ene persoon roept dat iets geweldig is; de andere ontkent alleen dat het slecht was. De boodschap kan bijna gelijk zijn, maar de mens achter de woorden is dat niet.

Tijdens het herschrijven vraag ik me af of een directe uitspraak werkelijk bij het personage past. Soms maakt juist de ontkenning de emotie geloofwaardiger, omdat zij laat voelen hoeveel moeite iemand heeft om zich bloot te geven.

Terughoudendheid op het juiste moment

Als iedereen voortdurend om de waarheid heen draait, verliest die omweg zijn betekenis. Ik bewaar haar liever voor een moment waarop terughoudendheid iets onthult. Dan hoort de lezer niet alleen wat gezegd wordt, maar ook wat nog net binnenblijft.

Een litotes werkt voor mij vooral wanneer hij bij het personage past. De omweg moet iets onthullen: bescheidenheid, droge humor, afstand of juist een gevoel dat nog niet hardop gezegd kan worden.

Een blog uit de serie Stijlfiguren.

Geplaatst op — Geef een reactie

Schrijven met zachte woorden voor een harde waarheid

Donkerblauwe steen verzacht door koraal- en goudkleurige linten

Soms schrijf ik een harde werkelijkheid liever niet met het hardste woord op. Niet om haar te verbergen, maar omdat een personage voorzichtig, bang of beleefd kan zijn. Dan komt het eufemisme vanzelf in beeld.

Donkerblauwe steen verzacht door koraal- en goudkleurige linten

Wanneer een personage om de waarheid heen praat

Sommige werkelijkheden vragen om een precies woord. Andere momenten vragen om voorzichtigheid, omdat het personage de waarheid nog niet rechtstreeks kan dragen. Dan merk ik hoe belangrijk de formulering wordt.

Wie probeert iemand te beschermen?

Een eufemisme vertelt mij vaak twee dingen tegelijk: wat er gebeurd is en waarom iemand het zachter zegt. Misschien wil die persoon een ander sparen. Misschien beschermt hij zichzelf. Misschien past een harde term niet bij de omgeving waarin het gesprek plaatsvindt.

Bij het herschrijven kijk ik daarom niet alleen naar het mildere woord, maar naar de bedoeling erachter. Zonder die bedoeling voelt de verzachting gemakkelijk als een vlucht.

Zacht formuleren zonder iets uit te wissen

Ik wil niet dat zachte taal de werkelijkheid uitwist. De lezer mag voelen wat een personage probeert te vermijden. Juist die spanning tussen woord en waarheid maakt een voorzichtige formulering interessant.

De zachte formulering moet de waarheid niet uitwissen. Ik vind haar het sterkst wanneer de lezer juist voelt wat iemand probeert te ontzien of te ontwijken.

Een blog uit de serie Stijlfiguren.

Geplaatst op — Geef een reactie

Wanneer tegenstellingen mijn personages scherper maken

Licht en donker schaakstuk tegenover elkaar in warm landschap

Tegenstellingen helpen mij om personages en keuzes scherper te zien. Licht krijgt betekenis naast schaduw; trouw wordt zichtbaar wanneer we verraad kennen. In taal kan een antithese die spanning in één beweging voelbaar maken.

Licht en donker schaakstuk tegenover elkaar in warm landschap

Een personage tussen twee uitersten

Wanneer ik een personage niet scherp krijg, helpt het mij soms om twee uitersten naast elkaar te zetten. Wat verlangt deze persoon, en waar is hij juist bang voor? Wat zegt hij, en wat doet hij werkelijk?

Wat iemand zegt en toch doet

Een antithese hoeft voor mij niet groot of plechtig te zijn. Zij kan in een kleine zin zitten: iemand wil blijven, maar pakt toch zijn tas. De tegenstelling geeft de lezer twee krachten tegelijk en maakt een keuze voelbaar.

Ook in de sfeer van een scène werkt dat. Een feestelijke ruimte kan een pijnlijk gesprek scherper maken; een rustige stem kan juist laten horen hoeveel woede wordt ingehouden.

De botsing niet uitleggen

Als de twee kanten duidelijk genoeg zijn, probeer ik ze niet nog eens samen te vatten. De lezer mag de spanning zelf ervaren. Dan is de antithese geen les over taal, maar een beweging in het verhaal.

De tegenstelling hoeft niet luid te zijn. Juist een rustige zin waarin twee werelden naast elkaar staan, kan de spanning lang laten naklinken.

Een blog uit de serie Stijlfiguren.

Geplaatst op — Geef een reactie

Wat stijlfiguren in mijn schrijfkamer veranderen

Reeks abstracte kaarten met herhaling, contrast en ritme

Tijdens het schrijven merk ik hoe een kleine verschuiving in woorden een zin plotseling laat leven. Stijlfiguren zijn voor mij daarom geen versiering achteraf, maar mogelijkheden om ritme, spanning en betekenis preciezer te maken.

Reeks abstracte kaarten met herhaling, contrast en ritme

Luisteren tijdens het herschrijven

Een eerste versie schrijf ik vooral om het verhaal te vinden. Tijdens het herschrijven luister ik anders. Dan vallen herhaling, ritme, tegenstellingen en onverwachte beelden op. Soms hoeft er maar één woord te verschuiven om een zin wakker te maken.

Wat een zin werkelijk nodig heeft

Stijlfiguren zijn voor mij geen lijst die ik tijdens het schrijven moet afwerken. Ik herken ze vaak pas nadat een zin er staat. Vervolgens vraag ik of die vorm werkelijk helpt: wordt het gevoel preciezer, klinkt het personage duidelijker, blijft de gedachte beter hangen?

Is het antwoord alleen dat de zin knap klinkt, dan schrap ik meestal. Taal mag opvallen, maar het verhaal moet niet achter de techniek verdwijnen.

De komende weken uit mijn schrijfkamer

In deze serie kijk ik daarom niet alleen naar namen en definities. Ik wil vooral laten zien wat er tijdens het schrijven gebeurt wanneer woorden botsen, spiegelen, verzachten of overdrijven. Het artikel legt de stijlfiguur uit; het blog vertelt wat ik ermee doe.

Ik probeer een stijlfiguur nooit te gebruiken om slim te lijken. Hij moet de zin dienen. Als de lezer alleen de kunstgreep ziet, heb ik waarschijnlijk te hard geduwd.

Een blog uit de serie Stijlfiguren.