‘Dat is niet slecht’ kan veel meer betekenen dan de woorden letterlijk zeggen. Juist die terughoudendheid vind ik aantrekkelijk wanneer een personage niet alles rechtstreeks wil of durft uit te spreken.
De stem achter ‘niet slecht’
In een dialoog kan iemand zeggen: ‘Dat was niet onaardig.’ Op papier lijkt het een voorzichtige formulering. In mijn hoofd hoor ik meteen een stem: droog, terughoudend of misschien bang om enthousiast te klinken.
Een omweg die karakter verraadt
Daarom boeit de litotes mij minder als definitie dan als karaktertrek. De ene persoon roept dat iets geweldig is; de andere ontkent alleen dat het slecht was. De boodschap kan bijna gelijk zijn, maar de mens achter de woorden is dat niet.
Tijdens het herschrijven vraag ik me af of een directe uitspraak werkelijk bij het personage past. Soms maakt juist de ontkenning de emotie geloofwaardiger, omdat zij laat voelen hoeveel moeite iemand heeft om zich bloot te geven.
Terughoudendheid op het juiste moment
Als iedereen voortdurend om de waarheid heen draait, verliest die omweg zijn betekenis. Ik bewaar haar liever voor een moment waarop terughoudendheid iets onthult. Dan hoort de lezer niet alleen wat gezegd wordt, maar ook wat nog net binnenblijft.
Een litotes werkt voor mij vooral wanneer hij bij het personage past. De omweg moet iets onthullen: bescheidenheid, droge humor, afstand of juist een gevoel dat nog niet hardop gezegd kan worden.
Een blog uit de serie Stijlfiguren.
